KILIMO CHA NYANYA; Utunzaji Wa Shamba, Uvunaji Na Masoko Ya Nyanya
Utangulizi:
• Nyanya ni zao la mboga ambalo hulimwa sehemu nyingi duniani kwa
ajili ya matumizi ya nyumbani na pia kama zao la biashara. Inahisiwa kuwa asili
ya nyanya ni nchi ya Peru/Equador huko Amerika ya Kusini. Mmea huu ulianza
kuzalishwa kama zao katika nchi ya Mexico na baadaye kusambaa katika nchi nyingine
za ulimwengu.
Uzalishaji wa nyanya duniani na hapa Tanzania
Nchi zinazolima nyanya kwa wingi duniani ni pamoja na USA, Italia
na Mexico. Kwa upande wa Africa nchi zinazo lima ni kama; Malawi, Zambia na
Botswana.
Zao hili hulimwa pia katika nchi za Africa Mashariki, ikiwemo
Kenya, uganda na Tanzania.
Zao la nyanya linalimwa karibu maeneo yote ya Tanzania. Uzalishaji
wa nyanya ni mkubwa kuliko mazao mengine ya mbogamboga yanayolimwa hapa
Tanzania, uzalishaji wa nyanya kwa mwaka ni jumla ya tani 129,578 ikiwakilisha
asalimia 51 ya mazao yote ya mboga. Kwa mujibu wa Wizara ya kilimo ya Tanzania
maeneo yanalolima sana nyanya ni pamoja na Mkoa wa Kilimanjaro (Hai, Moshi na
Rombo), Arusha (Arumeru), Morogoro (Mgeta), Tanga (Lushoto), Mbeya (Mbeya vijijini)
na Singida. Morogoro ndiyo inayoongoza kwa kilimo hichi ikiwa na wazalishaji
wenye zaidi ya hekta 6,159 (ekari 15,398). Pamoja na kwamba eneo la uzalishaji
linaongezeka kwenye maeneo mengi lakini uzalishaji wa nyanya bado ni mdogo
sana.
Uzalishaji mdogo unasababishwa na kupungua kwa rutuba ya ardhi,
upepo, joto, ukame. Sababu nyingine ni pamoja na ukosefu wa aina za nyanya
zenye mavuno mengi amabazo zinahimili mazingira ya kwetu, wadudu, magonjwa na
magugu.
Mazingira
• Hali ya Hewa:
Nyanya hustawi vizuri zaidi kwenye mazingira ya joto la wastani
kuanzia nyuzi joto 18-27 sentigreti. Mvua nyingi husababisha mlipuko wa
magonjwa ya ukungu kama vile Baka jani chelewa n.k.)
• Udongo:
Nyanya hustawi kwenye aina zote za udongo kuanzia udongo wa
kichanga, mweupe wa tifutifu hadi udongo wa mfinyanzi, ili mradi uwe na mboji
ya kutosha na usiosimamisha/tuamisha maji. Pia uwe na uchachu wa wastani yaani
pH 6.0 - 7.0.
Aina za Nyanya
Kutokana na tabia ya ukuaji, nyanya zinagawanyika katika makundi
mawili:
1. Aina ndefu ( intermediate) kwa mfano ANNA F1, Tebgeru 97. Aina
hizi hufanya vizuri zaidi zinapopandwa ndani ya greenhouse. Uvunaji wake ni wa
muda mrefu, zipo ambazo zinavunwa hata zaidi ya miezi 6, yaani hiyo miezi 6 ni
ya uvunaji.
2. Aina fupi (determinate) kwa mfano Tanya, Cal J, Mwanga, Onyx,
Roma VF (nyanya mshumaa)
Kotokana na uchavushaji, nyanya zinagawanyika makundi mawaili:
1. OPV (Open Pollinated Variety) - Aina za kawaida
2. Hybrid – Chotara: Hizi ni aina zenye mavuno mengi, kati ya hizo
zipo aina fupi na ndefu.
Katika karne hii ya 21, nyanya zinazopendelewa kulimwa zaidi na
wakulima, ni zile zinazoweza kuvumilia magonjwa, zinazo zaa sana, na zenye
ganda gumu ili kufanikisha usafirishaji, na kuhifadhika kwa siku nyingi bila
kuharibika mapema
Kuandaa Kitalu cha Nyanya
Mambo muhimu ya kuzingatia:
• Kitalu kiwe karibu na maji ya kutosha na ya kudumu
• Kiwe sehemu iliyowazi na yenye udongo ulio na rutuba ya kutosha
• Eneo la kitalu kama ni kubwa liwe tambarare au na mwiinuko
kidogo ili kuepuka maji yasituame kwenye kitalu, mtelemko ukiwa mkali sana nao
sio mzuri kwani husababisha mmomonyoko wa udongo.
• Kitalu kiwe sehemu ambayo haikuwa na zao la nyanya au viazi
mviringo (au mazao ya jamii ya nyanya k.m. mnavu, biringanya n.k.)
• Kiwe sehemu ambayo ni rahisi kupata huduma zote muhimu kwa
urahisi, ikiwa ni pamoja na uhamishaji wa miche kwenda sehemu nyingine. Pia
kurahisisha usambazaji wa miche kwenda sehemu nyingine.
Kuandaa Matuta ya Kusia Mbegu za Nyanya
Aina ya matuta:
– matuta ya makingo (sunken seed bed)
– matuta ya kunyanyulia udongo (raised seed bed)
– matuta ya kawaida (flat seed beds)
Mambo Muhimu ya Kuzingatia wakati wa Kuandaa Matuta
• Tuta liwe na upana kati ya sentimita 90-120, na urefu wowote,
[ili mradi muhudumu anaweza kutoa huduma nyingine zote kitaluni bila kukanyaga
miche].
• Kwatua/lima kina kirefu cha kutosha kiasi cha sentimita 15-20
ili mizizi iweze kusambaa vizuri ardhini.
• Choma takataka juu ya kitalu, au funika tuta kwa nailoni, majuma
4-8 ili kuua vimelea vya magonjwa na wadudu.
• Wakati wa kuandaa, kitalu, ongeza mbolea aina ya samadi/vunde au
mboji kwenye udongo kisha kwatua ili ichanganyike vizuri na udongo.
• Changanya kiasi cha debe 1 hadi 2 kila baada ya mita moja (hatua
moja) mraba.
• Tuta lisiwe na mabonde mabonde au mawe mawe ambayo yanaweza
kuzuia usambaaji mzuri wa mbegu kwenye tuta, lisawazishwe vizuri ili
kuhakikisha usambazaji mzuri wa mbegu na kuepuka mbegu kufukiwa chini mno kiasi
ambacho hazitaota.
Faida na Hasara za Matuta yaliyotajwa hapo juu
1. Matuta ya
kunyanyulia udongo (raised seed beds);
– matuta ya namna hii huruhusu maji, hewa na mizizi kupenya kwenye
udongo kwa urahisi zaidi.
– Mazao ya mizizi hupata nafasi ya kutosha kutanuka haraka zaidi
– Matuta haya hayatuamishi maji kama mengine, hivyo hutumika zaidi
kwenye maeneo yanayokuwa na mvua mara kwa mara.
Hasara:
o Matuta ya namna hii yana sababisha sana mmomonyoko wa udongo
kama hayakutengenezwa vizuri.
2. Matuta ya makingo
(sunken seed beds):
Faida:
· matuta haya ni rahisi kutengeneza
· hutumika wakati wa kiangazi ili kuhifadhi maji na unyevu
· nyevu mdogo unaopatikana ardhini
· ni rahisi kumwagilia kwa kutumia maji ya mfereji au bomba
· huhifadhi unyevu nyevu kwenye ardhi kwa muda mrefu
· huzuia mmomonyoka wa ardhi
Hasara:
· Matuta ya aina hii hayawezi kutumika kwenye maeneo yenye
· mvua nyingi.
3. Matuta ya kawaida
(flat seed beds):
Faida:
· ni rahisi sana kutengeneza kwani udongo ukisha kwatuliwa
· na kusambazwa mbegu huoteshwa
· ni rahisi kutumia eneo kubwa kuotesha mbegu
Hasara:
Matuta ya aina hii hayawezi kutumika kwenye maeneo yenye mvua
nyingi.
Kusia Mbegu
• Hakikisha ubora na uotaji wa mbegu kabla ya kuzipanda kitaluni
(germination test)
• Weka mistari kwenye tuta kulingana na ukubwa wa tuta, lakini
mistari isiwe chini au zaidi ya sentimita 15-20 toka mstari hadi mstari
• Kina cha mistari kisiwe cha kutisha bali kiwe kati ya sentimita
1-2
• Matuta yapate maji ya kutosha siku moja kabla ya kusia mbegu. Ni
vizuri kutumia chombo cha kumwagilia (watering can).
• Mbegu ziatikwe kwenye mistari na zisambazwe vizuri ili
kufanikisha usambaaji mzuri wa mbegu kwenye tuta. Changanya mchanga laini na
mbegu kisha sambaza kwenye mistari iliyoandaliwa kwenye tuta.
Mbegu zinaweza pia kuatikwa kwenye tuta bila mistari, lakini
zisambazwe kwa uwiano mzuri kwenye tuta ili kupunguza msongamano. Msongamano
husabisha magonjwa ya fangasi kama vile kinyausi (damping off) au ukungu
(blight).
• Weka matandazo kiasi cha kutosha ambacho hakitazuia kuota kwa
mbegu.
• Mara baada ya kuatika mbegu, mwagilia maji kiasi cha kutosha
kulingana na unyevu nyevu ulioko ardhini
Mambo ya Kuzingatia baada ya kusia mbegu pamoja na Matunzo
Kitaluni
• Mwagilia maji kwenye kitalu baada ya kuotesha kulingana na
unyevu nyevu uliopo kwenye udongo.
• Miche yote ikisha ota, ondoa matandazo, kisha weka chanja ili
kupunguza mionzi ya jua ambayo inaweza kuunguza miche michanga. (kipindi cha
baridi si muhimu sana)
• Punguzia miche (thinning) ili ibakie kwenye nafasi ya kutosha.
Hivyo miche ibakie kwenye umbali wa sentimita 2.5 - 4. Hii itapunguza magonjwa
ya ulemavu na mnyauko, pia itasaidia kupata miche bora na yenye nguvu.
• Endelea kumwagilia hadi miche ifikie kimo kinachofaa kuhamishia
shambani.
• Punguza kiwango cha umwagiliaji maji, siku chache kabla ya
kuhamishia miche shambani, yaani siku 7-10.
Kanuni na Mbinu za kuhamisha miche toka Kitaluni kwenda shambani
(Transplanting
Rules)
• Mwagilia miche masaa machache kabla ya kuhamishia miche shambani
ili wakati wa kung’oa miche mizizi ishikamane vizuri na udongo.
• Kabla ya kuhamisha miche, mashimo yawe yamekwisha andaliwa
katika nafasi zinazo stahili huko shambani.
• Miche ihamishwe wakati wa jioni ili kuepuka madhara yanayoweza
kusababishwa na jua.
• Kwa ujumla karibu mazao yote ya mboga mboga huwa tayari
kuhamishiwa shambani yakiwa na majani kamili kati ya 2-6 pamoja na mizizi mingi
iliyostawi vizuri.
• Mche lazima uwe na afya nzuri, uwe umenyooka vizuri, hivyo miche
yote iliyonyongea au myembamba kupita kiasi isichukuliwe wakati wa kupeleka
shambani.
• Ng’oa miche kwa uangalifu hasa pamoja na udongo wake kwa kutumia
vifaa husika ili mizizi isidhurike.
• Miche ihamishiwe shambani mapema mara baada ya kung’olewa toka
kitaluni.
• Wakati wa kuhamisha miche, uangalifu mkubwa utumike ili
kutoharibu miche/mizizi.
Maandalizi ya Shamba la Nyanya
• Shamba la nyanya liandaliwe mwezi 1-2 kabla ya kupanda miche.
• Mara baada ya kulima choma nyasi juu ya udongo au ondoa magugu
yote yanayoweza kuhifadhi wadudu na magonjwa ya nyanya.
• Siku moja au mbili kabla ya kuhamishia nyanya shambani, mwagilia
sehemu iliyoandaliwa kwa ajili ya kuhamishia nyanya.
• Nafasi kati ya mche hadi mche ni wastani wa sentimita (50-60) x
(50-75) kutegemeana na aina au hali ya hewa. Kama ni kipindi cha baridi ni
vyema nyanya zikapandwa mbalimbali ili kuruhusu mzungungo wa hewa na kuzuia
magonjwa ya fangasi.
Jinsi ya kupanda miche:
• Hamisha miche toka kitaluni pamoja na udongo wake
• Sambaza mizizi vizuri kwenye shimo bila kukunja.
• Fukia miche kina kile kile ambacho shina lilikuwa limefukiwa
bustanini.
• Mwagilia maji ya kutosha kulingana na unyevunyevu uliopo kwenye
udongo kasha weka matandazo na kivuli ili kupunguza uharibifu unaosababishwa na
mionzi ya jua.
Mambo muhimu ya kuzingatia baada ya kuhamishia Miche Shambani
• Kagua shamba mara kwa mara ili kujua maendeleo au matatizo
yaliyoko shambani mapema
• Hakikisha shamba ni safi wakati wote, palilia shamba na
hakikisha magugu yote hasa yale ya jamii ya nyanya yamelimiwa chini.
• Ondoa mimea iliyoshambuliwa na magonjwa au ondoa sehemu
zilizoshambuliwa, kisha zifukiwe chini au kuunguza moto.
• Punguza matawi na vikonyo ili kuongeza mwanga wa kutosha kwenye
nyanya pamoja na kuruhusu mzunguko wa kutosha wa upepo na kusababisha mazingira
magumu ya wadudu maadui kwenye nyanya, hasa wale wanaopenda kiza na magonjwa yanayopendelea
unyevunyevu.
Utunzaji wa shamba la nyanya:
1.
Uwekaji wa matandazo (Mulching)
Matandazo yanasaidia kufunika ardhi ili kutunza unyevunyevu,
kuzuia magugu, pia matandazo yanasaidia kuzuia matunda ya nyanya yasigusane na
udongo ambapo yanaweza kuoza. Matandazo yanaweza kua ya aina mbalimbali, kama
vile majani makavu, nyasi au hata maranda yanayatokana na miti wakati wa
upasuaji mbao (sawdust). Matandazo ya aina hii ni mzuri zaidi ya yale ya
plastiki ambayo sio rahisi kuoza. Matandazo ya nyasi, maranda au majani yakioza
yanakua mbolea nzuri na kurutubisha ardhi. Uwekaji wa matandazo una ufanisi
kwenye kilimo cha eneo dogo, ila kwa maeneo makubwa, upatikanaji wa matandazo
unakawa ni changamoto.
2. Kusimika miti ya kufungia mmea
Uwekaji wa miti/mambo kwa ajili ya kusaidia mmea wa nyanya,
kunasaidia nyanya zisianguke au kutambaa kwenye udongo kitu ambacho kinaweza
kusababisha madhara kama magonjwa. Miti inapaswa kuwekwa wiki 2 hadi 3 baada ya upandikizaji wa
miche. Uwekaji wa miti unasaidia ukuaji wa nyanya na hivyo kupelekea kuzaa
zaidi. Kwa aina ndefu za nyanya uwekaji miti hauepukiki ni lazima uweke miti ya
kueleweka ambayo itaruhusu ukuaji mzuri, pia miti lazima iwe imara ili kuweza
kustahimili mzigo wa nyanya pindi nyanya itakapokua imezaa vizuri.
3. Umwagiliaji
Nyanya hazivumilii ukame. Mavuno yanapungua kwa kiwango kikubwa
endapo nyanya zitakosa maji. Ni muhimu kumwagilia mara kwa mara, hasa kama
nyanya unalima kipindi cha kiangazi ambapo hakuna mvua. Kiwango cha maji ya umwagiliaji kinategemea
aina ya udongo pamoja na hali ya hewa. Mfano kama hakuna mvua na udongo ni wa kichanga unahitajika kunyeshea mara 3
kwa wiki, hii ni kwa sababu udongo wa kichanga unapoteza maji kwa haraka. Ila
kama hali ya hewa ni nzuri na udongo ni tifutifu basi umwagiliaji mara moja kwa
wiki unatosha. Aina ya Umwagiliaji itategemea na miundombinu ya umwagiliaji,
aidha mifereji, umwagiliaji wa matone (drip irrigation) n.k
4. Udhibiti wa magugu (Palizi)
Palizi inapaswa kufanyika wiki 2 au 3 baada ya
upandikizaji, ila pia inategemea na uotaji wa magugu katika eneo husika.
Hakikisha shamba lako linakua safi bila magugu, maana magugu huvutia na kuficha
wadudu na magonjwa. Magugu pia yana uwezo mkubwa wa kutumia virutubisho vilivyomo ardhini kuliko mazao, ndio
maana magugu yanakua haraka kuliko mazao
shambani. Hivyo hakikisha unafanya palizi mara 3 au 4 kulingana na kasi ya
uotaji magugu.
5. Uwekaji wa mbolea
Mbolea ya kupandia huwekwa wakati wa kupandikiza, unaweka 5g
kwenye shimo moja( gramu 5 ni sawa na kifuniko cha soda kimoja). Mbolea ya
kupandia unaweza kutumia DAP, au Minjingu. Mbolea ya kukuzia unaweka wiki 2 au 3 baada ya kupandikiza.
Ni vizuri mbolea inapowekwa shamba liwe safi, liwe halina magugu, kama kuna
magugu fanya palizi kwanza. Mbolea ya kupandia unaweza kutumia Urea.
6. Wadudu
Nyanya ni moja ya mazao yanayopendwa sana na wadudu, kutokana na
majani yake ni laini. Wadudu wengi hasa wale wanaofyonza (sucking insects)
wanapendelea mazao ya jamii ya nyanya. Kwa upande wa wadudu nitawataja tu
baadhi, japo wengine majina ya Kiswahili ni changamoto nitaweka majina yao kama
yalivyo.
· Aphids – Kuna sehemu wanawaita wadudu mafuta,
hupendelea kukaa chini ya majani, ukiona jani limejikunjakunja, ukilifunua kwa
chini utakutana na hao wadudu, wapo wanaofanana na majani
· Whitefly (inzi weupe).. Hawa ni rahisi
kuwatambua maana ni weupe ila wadogo, hupendelea majani machanga yale ya juu.
Pia wadudu hawa husambaza virusi vinavyosababisha ugonjwa unaoitwa TYLC (Tomato
yellow leaf Curl)
· Cutworms – hujulikana kama SOTA – huishi kweny
udongo. Mdudu huyu ni hatari karibu kwa mazao yote. Hukata shina la mmea na
kusababisha mmea kutoota tena
· American bollworm – Mdudu huyu hushambulia
matunda ya nyanya, hutoboa matunda ya nyanya kuanzia
matunda yakiwa na wiki 3 hadi karibu na kukomaa
· Minyoo fundo [(Root Knot Nematode) –
Husahmbulia mizizi ya nyanya
7. Baadhi ya dawa za kudhibiti wadudu:
Kwa sasa zipo dawa nyingi kama utitiri za kudhibiti wadudu. Maana
majina ya kibiashara ni mengi ila kiambato kinafanana. Mfano dawa Confidor SL 200 na Attakkan C350 zote zina kiambato (active ingredient)
kinachofanana cha –Imidacloprid. Kwa kifupi, kiambato ndio sumu yenyewe.
Unaponunua dawa angalia Kiambato (active ingredient) cha dawa, maana unaweza
badilisha dawa kumbe umenunua ileile sema majina ya kibiashara tu ndio tofauti.
Dawa
|
Kiambato
|
Wadudu wanodhibitiwa
|
|
|
|
Actara 25 WG
|
Thiamethoxam
|
Aphids, whiteflies
|
Confidor SL 200
|
Imidacloprid
|
Termites, Leafminer, Whiteflies,Thrips, Aphid
|
Brigade
|
Bifenthrin
|
Aina nyingi ya wadudu
|
Actellic 50EC
|
Pirimiphos-Methyl
|
Thrips, Aphids, Whiteflies,Caterpillars,Mites
|
Bulldock Star
|
Beta-cyfluthrin & Chlorpyrifos
|
Caterpillars, Bollworms Aphids, Thrips
|
|
|
|
Orodha ya dawa ni ndefu kidogo, nimetoa hizo chache tu hapo.
8. Uvunaji na Utunzaji wa nyanya baada ya kuvuna
Nyanya ina maisha mafupi baada ya kuvunwa, ni rahisi kuharibika
maana sehemu kubwa ya nyanya ni maji. Upotevu wa mavuno baada ya kuvuna inakadiriwa kua asilimia 5 hadi 50. Upotevu wa
mazao baada ya kuvunwa husababishwa hasa na utunzaji duni wa mazao hayo, njia
duni za usafirishaji, pamoja na kuchelewa kuvuna. Kupunguza upotevu unashauriwa
kuvuna kwa wakati nyanya zako. Maana nyanya zilizoiva sana, ni rahisi
kuharibika wakati wa uvunaji na hata wakati wa kusafirisha maana ganda lake la
nje linakua ni laini. Kama soko lako liko mbali vuna
nyanya zikiwa ndio zimeanza kuonyesha dalili ya kuiva maana wakati huo nyanya
inakua na ganda gumu hivyo kuweza kuvumilia mikikimikiki ya usafirishaji.
Lakini pia nyanya itaweza kukaa muda mrefu zaidi bila kuharibika ikilinganishwa
na ile iliyovunwa ikiwa imeiva sana. Ila pia zipo aina za nyanya zinazokaa muda
mrefu wa hadi wiki 3 bila kuharibika kama zikitunzwa vizuri mfano Tanya na Cal
J
Wakati wa usafirishaji hakikisha unaweka nyanya kwenye vifungashio imara kama kreti ama boksi.
Ukiweka kwenye mifuko ni rahisi nyanya kupondeka kutokana na mtikisiko pindi
zisafirishwapo hasa kama barabara zenyewe ni za vijijini.
9. Masoko ya nyanya:
Kuna aina kadhaa za masoko ambapo nyanya zinaweza kuuzwa.
1. Kuna masoko ya kawaida kama Kilombero, Arusha,
Kariakoo Dar, soko kuu Morogoro, Buhongwa, Mwanza, na masoko mengine kama hayo
yaliyotapakaa nchi nzima. Changamoto ya masoko haya unapitia msururu wa
madalali, kila mmoja anataka naye apate.
2. Masoko ya kitaasisi kama supa markets, mahotelini, hospitali, mashule n.k
3. Masoko ya kiviwanda kama vile Darsh Industries
maarufu kama REDGOLD ambao wako arusha , wao wanazalisha bidhaa nyingi
zinazotokana na nyanya kama Tomato Sauce. Pia kipo kiwanda kinaitwa IVORI
Iringa kinachotumia nyanya kama malighafi
4. Masoko ya nje.
Aina hizo tatu za mwisho zinahitaji ubora wa hali ya juu, ndio
maana wachache ndio wanaofaulu kuuza kwenye masoko hayo. Mfano masoko ya nje
bidhaa yako lazima ikidhi vigezo vya kimataifa au vya nchi husika.
10. Bei za nyanya:
Bei za nyanya zinategemeana na misimu na aina ya soko. Kwenye
masoko haya kawaida Bei ya nyanya mara nyingi inakua kubwa kuanzia mwezi Oktoba
hadi mwezi Machi au hata Aprili. Kipindi cha kuanzia mwezi October uzalishaji unakua ni mdogo maana
watu wachache ndio wanazalisha, maana kipindi hicho changamoto ni nyingi,
kwanza maji ya ni tatizo maana wazalishaji wengi wanategemea mvua. Hivyo wale
wachache walioko kwenye vyanzo vya maji ndio wanaozalisha. Lakini pia kipindi
hicho kuna changamoto kubwa ya wadudu na magonjwa, hii hupelekea mavuno kua
madogo na gharama za utunzaji nazo ni kubwa. Kipindi hichi bei ya nyanya shambani ni Shs. 6,000 hadi 12,000 kwa
ndoo ya lita 20. Bei ya sokoni hua ni Shilingi 9,000 hadi 25,000 kwa ujazo wa ndoo ya lita 20.
Msimu wa mwezi wa Aprili hadi Septemba bei ya nyanya inakua chini,
maana uzalishaji ni mkubwa, maeneo mengi hali ya hewa ni nzuri kwa uzalishaji.
Kipindi hichi bei ya nyanya ni 2,000 hadi 5,0000 kwa ndoo ya lita 20.
Hiyo ndio hali ya kwenye masoko ya kawaida. Kwa upande wa masoko
rasmi (viwanda, mahoteli, masoko ya nje), hakuna mabadiliko makubwa ya bei kama
ilivyo kwenye masoko hayo mengine, japo mabadiliko yapo. Mfano kama Tomato
sauce inauzwa 5,000 kwa kopo moja, huwezi kusema kwa vile huu ni msimu wa
nyanya nyingi basi uuziwe 3,000/=, hivyo tunategemea hata wale wanaouzia viwanda nyanya kama malighafi bei inakua ina
msimamo kiasi fulani.
Hata hivyo pamoja na hayo yote, ili uweze kupenya kwenye soko na
kulifaidi soko lazima uwe mbunifu. Kumbuka mjasiriamali haishii tu kufuata
soko, bali analitengeneza soko. Lazima uwe mdadisi, ufanye kwa utofauti. Lengo la kujifunza hapa ni kukupa msingi mzuri
wa kua mbunifu. Nakuachia kanuni hizi za kuliteka soko: Ya kwanza kua mbunifu,
ya pili kua mbunifu na kanuni ya tatu
nasema kua mbunifu.
KARIBU TUENDELEE KUJIFUNZA
